‘Het boek van alle angsten’: over een dystopische pestkopmaatschappij die angstaanjagend dichtbij lijkt

Wanneer een roman leest als sciencefiction, dan moet je je een aantal dingen gaan afvragen. Je kunt aan de auteur gaan twijfelen, of aan de uitgeverij. Is het boek wel goed gelabeld? Maar je kunt ook bij jezelf nagaan: waarom leest het als sciencefiction? Een dystopische samenleving hoeft namelijk niet zo ver in de toekomst te liggen…

Emy Koopman kennen we allemaal van VPRO-programma Paradijs Canada en haar debuutroman Orewoet. Het boek van alle angsten is haar tweede roman, deze keer schetst Koopman een toekomstbeeld, een dystopische weergave van een pestkopmaatschappij. Het zou volgens Koopman gaan om speculatieve fictie, maar na het lezen van dit boek ga je daar – terecht – aan twijfelen.

Buitenbeentjes

Met de introductie van haar personages zet Koopman direct al een sterkte toon. We volgen Fana en Viko. Fana is van Iraanse afkomst en wil graag astronoom worden. Viko is de slungelige jongen wiens baard maar niet in de keel wil komen. Zowel Fana als Viko zijn buitenbeentjes en ze worden in hun jonge jaren al snel mikpunt van allerlei pesterijen. Voor zowel Fana en Viko heeft dit grote gevolgen voor hun toekomst. Waar Fana probeert te passen in de verwachtingen die andere mensen van haar hebben, besluit Viko zich te focussen op de kwaliteiten die hij wel heeft. Zo laat Fana haar droom om astronoom te worden links liggen en sluit Viko zich aan bij ‘Trots en eer’, een beweging van mannen die streeft naar een ‘nieuwe orde’, waar zachtmoedigheid een zwakte is. Denken laten ze liever aan hun vuisten over.

Koopman maakt regelmatig sprongen in de tijd. Dit doet ze door af te tellen. We zien de hoofpersonages opgroeien. Fana duikt in haar studie psychologie en Viko krijgt een relatie met Elias. Ondertussen worden zijn principes aan de kaak gesteld. Viko’s filosofische ideeën komen meer dan eens niet meer overeen met de beweging en diens idealen.

De nieuwe orde

En dan staat de teller ineens op nul. Opstanden, racisme, natuurrampen, uitstervende diersoorten, complottheorieën en technologisering. Koopman trekt alles uit de kast. Je voelt hoe het einde nadert. En wanneer je denkt dat je er eindelijk bent, is de realiteit nog veel angstaanjagender dan je aanvankelijk verwacht had.

De nieuwe orde heeft terrein gewonnen. Survival of the fittest is de norm en wreedheid wordt beloond. We zien hoe Fana en Viko zich bewegen in een maatschappij die competitie verheerlijkt, zwakheden veracht en waar technologie de orde van de dag is. Viko’s seksualiteit wordt door zijn positie bij de beweging oogluikend toegestaan, maar daarvoor moet hij wel naar het ‘buitengebied’. De enige plek waar groen en leven nog voorkomen. Het is tevens ook de plek waar niemand aan zijn lot wil worden overgelaten en waar ‘onaangepasten’ naar verbannen worden.

Op straat zien we gigantische schermen waar persoonlijke nachtmerries verfilmd worden. Alleenstaande vrouwen worden geveild en onaangepasten krijgen verplicht een anticonceptieprik. Zo volgen we Fana naar de wachtkamer bij de dokter. Ze vindt het niet erg dat ze zich niet mag voortplanten, want zeg nou zelf, waarom zou je deze maatschappij aan je kinderen gunnen?

Ze staan in dienst van de toekomst die Koopman wil laten zien, en waar ze overduidelijk de nadruk op wil leggen

Het contrast tussen het toen en nu is groot. Niet alleen als we naar de samenleving kijken, maar ook als we de schrijfstijl analyseren. Waar Fana en Viko in ‘het eerste deel’ nog vol op de voorgrond stonden en het onderwerp van onze focus waren, verdwijnen ze in ‘het tweede deel’ veel meer naar de achtergrond. Ze staan in dienst van de toekomst die Koopman wil laten zien, en waar ze overduidelijk de nadruk op wil leggen.

Treffend

Dit maakt dat Het boek van alle angsten op verschillende manieren gelezen kan worden. Je kunt Koopman prijzen voor haar fantasie, je kunt het lezen als een spannend boek voor op de zaterdagmiddag of misschien hoop je zelfs wel op een tweede deel. Je zou het zonder nadenken tussen de sciencefiction op je boekenplank zitten, zo tussen alle boeken met de sticker cyberpunk. Je zou zelfs het label fantasy kunnen overwegen.

Maar wanneer je iets dieper duikt, zal dit boek je ook een hoop angst kunnen aanjagen. De gelijkenissen met onze huidige maatschappij zijn namelijk treffend. Waar Koopman wellicht claimt fictie te schrijven, zijn de geschetste angsten meer dan terecht. Het zet je aan tot denken en maakt dat je dit boek liever ergens ver in een hoekje wilt wegstoppen. Maar of dat nou ook iets oplost?

Emy Koopman
Het boek van alle angsten
ISBN 9789044634228
Prometheus
Vanaf augustus 2020 in de boekhandel